Омар Хайям: различия между версиями

7 байта добавлено ,  14:38, 7 январы 2013
ч
нет описания правки
ч (r2.7.3) (бот изменил: sq:Omar Khajami на sq:Omer Hajami)
чНет описания правки
'''Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям Нишапури''' ({{lang-fa|غیاث ‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابورﻯ}}), '''Омар Хайям''' ([[1048-æм аз]]ы [[18 майы]], [[Нишапур]] — [[1113-æм аз]]ы [[4 декабры]]) уыди номдзыд [[персайнаг адæм|персайнаг]] [[поэт]], [[математик]], [[астроном]], [[философ]].
 
Омар Хайям æгас дунейæн зындгонд у йæ цыппаррæнхъонты ([[рубаи]]ты) фæрцы. Фæлæ ма уый басгуыхти канд дзырдаивады нæ, фæлæ цардархайды æндæр къабæзты дæр. [[Алгебрæ]]йы ахуыргонд сарæзта кубон æмбæрцæдты классификаци æмæ сæ райхæлдта конусон лыгуæтты руаджы. [[Иран]]ы ма зонынц Омар Хайямы æндæр хъуыддаджы тыххæй — уый сарæзта, европæйаг къæлиндаримæ[[къæлиндар]]имæ абаргæйæ бæлвырддæр чи у æмæ [[XI æнус]]æй кæмæй пайда кæнынц, ахæм къæлиндар.
 
== Цардафыст ==
Омар Хайям райгуырдис Ираны провинци [[Хорасан]]ы, сахар [[Нишапур]]ы. Йæ фыд уыдис халагъудгæнæг. Уыдис ма йын кæстæр хо Аишæ. Астаздзыдæй Омар зæрдывæрдæй зыдта [[Хъуыран]], ахуыр кодта [[математикæ]], [[астрономи]], [[философи]]. Дыууадæс азы йыл куы сæххæст ис, уæд ссис Нишапуры [[медресе]]йы [[сохтæсохта]]. Уым Хайям æнтыстджынæй сахуыр кодта медицинæ æмæ пысылмон барад æмæ ссис хаким, ома [[дохтыр]]. Фæлæ йæ медицинон практикæ уыйбæрц йæхимæ не ’лвæста. Ахуыргонд фылдæр æргом здæхта математикæ æмæ астрономимæ — ахуыр кодта [[Сабит ибн Курра]]йы чингуытæ, стæй бердзенаг математикты уацмыстæ.
 
Хайям, сывæллон уæвгæйæ, баййæфта сельджукты ныббырстытæ [[Централон Ази]]йы. Уæды заман фæмардис бирæ адæм, уыимæ бирæ ахуыргæндтæ.
 
Омарыл æхсæрдæсаз азы куы цыдис, уæд рыны азарæй амардис йæ фыд, фæстæдæр — йæ мад. Омар ауæй кодта йæ фыды хæдзар æмæ æрмадз æмæ араст ис [[Самарканд]]мæ. Уыцы заман а сахар нымад уыдис Скæсæны зонадон æмæ культурон артдзæстыл. Самарканды Хайям ссис иу медресейы сохтæсохта, фæлæ дискусситы архайгæйæ, уый цалдæр раныхасы бафтыдта дисы уымы адæмы йæ зондæххæстæй æмæ йæ уайтагъд скодтой ахуыргæнæгæй.
 
Уыцы заманы иннæ стыр ахуыргæндтау Омар дæр бирæ нæ фæстиат кодта иу сахары. Самарканды цыппар азы фæцæрыны фæстæ Хайям æрбынат кодта [[Бухара]]йы æмæ райдыдта кусын сахары чиныгдæтты. Бухарайы цы дæс азы фæцис, уый рæстæг ахуыргонд ныффыста математикæйы цыппар бындурон трактаты.
 
1074-æм азы Омары æрбахуыдтой Санджарты паддзахады сæйраг сахар Исфаханмæ, сельджукты хуындæджер Мæликк-сах Фыццаджы кæртмæ. Сахы сæйраг визир Низам ал-Мулчы хъæппæрисæй Омар нысангонд æрцыдис хуындæджеры динон ахуыргæнæгæй. Уымæй уæлдай ма Мæликк-сах скодта йæ галуаны обсерваторийы разамонæгæй. Омар канд математикон иртасæнтæ нæ кодта, фæлæ ма ссис зындгонд астроном. Уый ахуыргæндты къордимæ сарæзта хурон къæлиндар, григорионæй дзæвгар бæлвырддæр чи уыдис, ахæм.
 
: Кæд паддзах дæ, кæнæ та — мæгуыргур,— кæддæр,
: Зон, дæ фæстаг хуыссæн уыдзæн сау сыджыт, мæр.
 
== Æддаг æрмæг ==
* [http://ironau.ru/hajam1.html Омар Хайямы рубаитæ Дзасохты Музаферы тæлмацы]
82 290

правки