Чили, Чилийы Республикæ дæр (исп. Chile; исп. República de Chile) у паддзахад Хуссар Америкæйы, Сабыр фурды былы дæргъмæ фурд æмæ Андты ’хсæн, раздæры Испанийы колони. Чилийæн ис арæн Перу, Боливи æмæ Аргентинæимæ. Фурды былы дæргъ Чилийы у 6,4 мин километрæй фылдæр[1].

Чилийы Республикæ
República de Chile
Тырыса Герб
Тырыса Герб
Chile on the globe (Antarctica claims hatched) (Chile centered).svg
Девиз: «Por la razón o la fuerza
(исп.
Ныхасæй кæнæ тыхæй
Гимн: «Himno Nacional de Chile»
Хæдбар сси 1810 азы 18 сентябры Испанийæ
Æвзаг испайнаг
Сæйраг сахар Сантьяго
Стырдæр сахартæ Сантьяго, Консепсьон, Вальпараисо
Хицауиуæджы хуыз Республикæ
Президент Себастьян Пиньера
Фæзуат 756 950* км²
Доны процент 1,07
Цæрджытæ
• Бахыгъд (2020)
Æнгомад

18 186 770 ад.
22,81 ад./км²
ÆМП
• Æдæппæт (2004)
• Иу адæймагмæ
дунейы 44-æм
173,8 млрд. $
10,875 $
Валютæ чилиаг песо (CLP)
Интернет-домен .cl
Телефонон код +56
Сахатон таг -4
* уый йеддæмæ 1 250 000 км² Антарктидæйы цурк, Чили йæ хоны йæхион, кæд æндæр бæстæтæ ууыл разы не сты, уæддæр.
Чилийы рельеф

Чилийы у цæгатæй хуссармæ тынг ивæзт (4300 км), æмæ уымæ гæсгæ ис дзы тынг алыхуызон бæстыхъæд. Бæстæйы цæгаты у дунейы сурдæр æдзæрæгран Атакамæ, хуссарырдæм у фæлмæн бæстыхъæды таг, хуссары та — уазал территоритæ, мит арæх кæм фæуары.

ИсториИвын

Чили йæхи хæдбар расидтис 1810-æм азы, фæлæ бынтондæр ссæрибар уын йæ къухы нæ бафтыдис 1818 азы онг. Сабыр фурды чи уыдис, уыцы хæсты фæрцы Чили йæ нырыккон цæгаты зæххытæ йæхи бакодта (уæдмæ уыдысты Перу æмæ Боливийы территори), уыцы рæстæгæй хæст кæнæ быцæу бæстæйы никуы уыдис, уыцы регионы иннæ бæстæтæй хъауджыдæр. Æрмæст 19731990, 17 азы дæргъы, дзы æлдариуæг кодта инæлар Пиночет, йæ заманы дунейы тугмондагдæр диктатортæй иу.

Чили у Хуссар Америкæйы сабыр æмæ хъæздыгдæр паддзахæдтæй иу. Йæ политикон æнæзмæстдзинад æмæ экономикон сæрибардзинад раппæлинагыл нымад уыдысты, цалынмæ 2019-мæ азы дзы милуангай адæм протестмæ нæ рацыдсты, уæдмæ. Протесттæ адаргъ сты дыууæ азмæ æмæ фесты конституцийы реформæйыл.

ЦæрджытæИвын

Чилийы цæрынц 16,3 милуан адæймаджы (2007 азы аргъгонд).

ДинИвын

Чилиæгтæн сæ фылдæр сты католиктæ (70%). Протестантон еклезиты чырыстон уырнджытæ (лютерантæ, æвдæм боны адвентисттæ, методисттæ æмæ æндæртæ) сты 15%, Иеговæйы æвдисæнтæ — 1%, атеисттæ æмæ агностиктæ сты 8%.

Дины сæрибарадзинад хъахъхъæд у закъонтæй, паддзахад ницы еклезиимæ баст у.

ФиппаинæгтæИвын