Хъуымыхъхъаг æвзаг

Хъуымыхъхъаг æвзаг (хъуым. къумукъ тил) у хъуымыхъхъаг адæмы мадæлон æвзаг, дзурынц ыл Дагъистаны быдырон хайы æмæ цæгаты хохрæбын, Цæцæны цæгаты æмæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. Хауы тюркаг æвзæгты кыпчакаг къордмæ (уырдæм ма хауынц хъæрæсейаг-балхъайраг, ногъайаг æмæ æндæр æвзæгтæ). Дзурджыты нымæц у 450—500 мин адæймагмæ 'ввахс .

Хъуымыхъхъаг æвзаг
Хином: къумукъ тил
Бæстæтæ: Уæрæсе
Регионтæ: Дагъистан, Цæцæн, Цæгат Ирыстон
Официалон статус: Дагъистан
Æдæппæт дзурджыты нымæц: 500 000
Классификаци
Категори: Евразийы æвзæгтæ
Алтайаг бинонтæ
Тюркаг къабаз
Кыпчакаг къорд
Куманаг-кыпчакаг дæлкъорд
Фыссынад: кириллон алфавит
ГОСТ 7.75–97: кум 349
ISO 639-1:
ISO 639-2: kum
ISO/DIS 639-3: kum
Æвзæгты тыххæй æппæт статьятæ

Хъуымыхъхаг у Дагъистаны æхсæз литературон æвзагæй иу. Ацы рæттæм Уæрæсейы империимæ баиуы агъоммæ хъуымыхъхъаг æвзаг уыди Дагъистаны адæмты ’хсæн дзурыны фæрæз. Хъуымыхъхъаг æвзагыл цæуы газет «Ёлдаш».

ИсторияИвын

Хъуымыхъхъаг æвзаджы периодизаци нæма сбæлвырд ис. Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ уый равзæрдис манголы бабырсты агъоммæ (XIII-æм æнусы агъоммæ).

Лингвистикон характеристикæИвын

ФыссынадИвын

1928-æм азы онг хъуымыхъхъ пайда кодтой араббаг алфавитæй. 1927-æм азæй фæстæмæ 'мæ 1938-æм азы онг сæ фыссынад уыдис латинаг бындурыл.

 
Хъуымыхъхъаг абетæ 1935-æм азы рауагъды дамгъуатæй.

1938-æм азæй фæстæмæ æмæ ныры онг пайда кæнынц кириллон графикон бындурыл хъуымыхъхъаг алфавитæй:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л
М м Н н Нг нг О о Оь оь П п Р р С с
Т т У у Уь уь Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я


Фонологион бæрæггæнæнтæИвын

Æвзаджы ис 8 хъæлæсоны — а, е, ы, и, о, оь, у, уь, ис дзы ноджы æртæ æвдисæйнагмæ гæсгæ ныхмæвæрæн (рæнхъ, сисæн, лабилизаци). Иуæй-иу дзырдты (фылдæр æрбайсгæ чи сты, ахæмты) вæййы хъæлæсон ə.


УæнгИвын

Уæнджы сæйраг хуыз у CVC, ноджы ис ахæм хуызы уæнгтæ: V, VC, CV, VCC, CVCC.

МорфологиИвын

Æвзаджы морфологион хуызИвын

Дзырд кæнæ морфемæйы райдианы хъæлæсонты иугæнæн нæй.

Морфологион категориты сконд æмæ мидисИвын

Ис 10 ныхасы хайы — номдар, миногон, нымæцон, номивæг, мивдисæг, фæрсдзырд, бæттæг, хайыг, æвастхъæр æмæ фæсдзырд.

Хъуымыхъхъаг æвзаджы нæй грамматикон æрд. Бирæон нымæц арæзт цæуы, -лар (-лер), зæгъгæ, ахæм фæсæфтуаны фæрцы.

Æвзаджы ис æхсæз хауæны.

Дзырдарæзты бындурон фæрæзИвын

Дзырдарæзты бындурон фæрæз у аффиксалон, вæййы дæр дзырдиукæнынад.

СинтаксисИвын

Хъуыдыйады скондИвын

Лексикæйы генетикон æмæ ареалон характеристикæИвын

ДиалекттæИвын

Хъуымыхъхъаг æвзаджы ис ахæм диалекттæ:

  • бойнахъаг,
  • хасавюртаг,
  • кайтаггаг,
  • дæлхæххон,
  • теркаг.

Иннæтæй хицæн лæууы кайтаггаг диалект. Иуæй-иу диалектты зыны кавказаг æвзæгты тæваг: цæвиттон, ис дзы «кавказаг» абруптивон æмхъæлæсонтæ[1].

Нырыккон литературон хъуымыхъхъаг æвзаг арæзт æрцыдис хасавюртаг æмæ бойнахъаг диалектты бындурыл.

БиблиографиИвын

  • Дмитриев Н. К., Грамматика кумыкского языка, М.— Л., 1940;

(уырыс.)

  • Гаджиева Н. З., Кумыкский язык, в сборнике: Младописьменные языки народов СССР, М.— Л., 1959;(уырыс.)
  • Русско-кумыкский словарь, М., 1960;

(уырыс.),(хъуым.)

  • Магомедов А. Г., Кумыкский язык, в кн.: Языки народов СССР, т. 2, М., 1966.

(уырыс.)

ÆрвитæнтæИвын

ФиппаинæгтæИвын