Республикæ Дагъистан
Республика Дагестан
Дагъистаны тырыса Дагъистаны герб
Дагъистаны тырыса Дагъистаны герб

Дагъистан Уæрæсейы картæйыл

Сæйраг сахар Махачкала
Фæзуат

- Æдæппæт
- доны %

52-æм

50 300 км²
0,4

Цæрджытæ

- Æдæппæт
- Æнгомад

22-æм

3 132 268[1] (2021)
61,88/км²

Федералон зылд Цæгат Кавказы
Экономикон район Цæгат Кавказы
Паддзахадон æвзаг агъулаг, азербайджайнаг, даргинаг, лакаг, лекъаг, ногъайаг, рутулаг, солиаг, табасарайнаг, татаг, уырыссаг, хъуымыхъхъаг, цахураг, цæцæйнаг
Сæргълæууæг Владимир Васильев
Хицауады сæрдар Абдулаев Магомед
Гимн Дагъистаны гимн
Автомобилон код 05
Сахатон таг MSK (UTC+3)

Дагъистан[2][3] кæнæ Дагъыстан[4] (сол. Дагъистаналъул Республика, агъул. Республика Дагъустан, азерб. Dağıstan Respublikası, хъуым. Дагъыстан Республикасы, лекъ. Республика Дагъустан, лак. Дагъусттаннал Республика) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Цæцæн, Хъалмыхъхъ æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та æмарæн у Азербайджан æмæ Гуырдзыстонимæ. Дагъистаны сæйраг сахар у Къаспы денджызы былгæрон порт Махачкала. Йæ сæргълæууæг у Владимир Васильев.

Республикæйы фæзуат у 50,3 мин км².

Дагъистан у бирæнацион бæстæ, цæры дзы дыууын адæмыхаттæй фылдæр. Уыдонæй стырдæр сты солиаг адæм — Дагъистаны цæрджытæй се ’ртыккаг хай.

ÆвзæгтæИвын

...æмæ æндæртæ

ЭтимологиИвын

Ном Дагъистан зындгонд у XVII æнусæй æмæ нысан кæны «хохы бæстæ» (тюркаг ныхас дагъ «хох» æмæ ирайнаг фæсæфтуан -стан)[5]. Ныры Дагъистан хохы бæстæ нал у, уый тыххæй æмæ йæ цæгатаг быдыртæ ахсынц йæ фæзуаты 44%.[5].

ГеографиИвын

Дагъистан æрбынат кодта Кавказы цæгат-скæсæны, Къаспы денджызы былгæрон. Республикæйы цæгаты сты тыгъд быдыртæ, хуссары та — Стыр Кавказы хæхтæ. Дагъистаны дæргъ цæгатæй хуссармæ у 400 км, скæсæнæй ныгуылæнмæ — 200 км.

Дагъистаны цæгатаг арæн у Стъараполы край æмæ Хъалмыхъхъы республикæимæ. Ныгуылæны республикæйæн ис арæн Цæцæн æмæ Гуырдзыстонимæ, хуссары та — Азербайджаны паддзахадон арæн. Къаспы денджызы фæстæ ис цыппар паддзахады: Хъазахстан, Туркменистан, Иран æмæ Азербайджан. Азербайджанимæ арæн у Уæрæсейы Федерацийы тæккæ хуссардæр ран (41°10' ц. у.).

ГидрографиИвын

Скæсæнырдыгæй Дагъистаны территори æхсы Къаспы денджызы дон. Республикæйы цæгаты хус климат у æмæ дзы уый тыххæй бирæ цæугæдæттæ нæй[6]. Хохы та дон фылдæр ис.

Республикæйы астæу кæлынц Терк æмæ Сулак. Æдæппæт Дагъистаны и 6255 цæугæдоны, уыдонæй сæдæ сты сæйрагдæр — сæ дæргъ 25 километрæй фылдæр кæмæн у, ахæмтæ. Тыккæ зындгонддæр сты Терк, Сулак, Самур, Рубас[7]. Æппæт цæугæдæттæ дæр хауынц Къаспы денджызы бассейнмæ, фæлæ уыдонæй денджызы æййафынц æрмæстдæр 20.

Самур у Дагъистаны дыккаг ахсджиагдæр цæугæдон, йæ бассейны фæзуат у 7,3 мин км². Самуры гуырæн у Рутулы районы. Къаспы денджызы бакæлæн скæны дельтæ. Цæугæдоны дон-дон сараздзысты æртæ ног электрон станцæйы. Самуры дæттæ пайда хæссынц хъæууон хæдзæрадмæ, уымæй хуссарырдæм цæуы Самур-Дербенты къæнæу æмæ Самур-Апшероны къæнæу (уыцы фæстаг цæуы фæсарæнмæ, Азербайджанмæ)[6].

Сулак равзæры æртæ доны — Хъазхъуымыхъхъаг Койсу, Солиаг Койсу æмæ Андийаг Койсу — кæм баиу вæййынц, уыцы ран. Сулачы бассейны фæзуат у 15,2 мин км². Сулакыл лæууынц гидероэлектростанцæтæ — Чиркейаг ГЭС, Миатлины ГЭС, Гельбахы ГЭС, Чирюрты ГЭС-1 æмæ Чирюрты ГЭС-2.

Цæдтæ

РельефИвын

Хæхтæ ахсынц республикæйы 25,5 мин км², йæ рæстæмбис бæрзæнд у 960 м денджызы æмвæзадæй. Дагъистаны бæрзонддæр хох у Базардюзю (4466 м).


ИсториИвын

ЦæрджытæИвын

ДемографиИвын

Национ скондИвын

 
Этно-лингвистикон картæ 2010 азы сфыстмæ гæсгæ

Дагъистан у Уæрæсейы тæккæ бирæнацион республикæ. Йæ паддзахадон æвзæгтæ сты уырыссаг æмæ Дагъистаны адæмты æппæт æвзæгтæ[9]. Уыцы æвзæгтæй æрмæстдæр 14 ис фыссынад, æндæртæ сты дзургæ æвзæгтæ[10]. Дагъистаны адæмтæй сæ фылдæр дзурынц нахаг-дагъистайнаг къорды æвзæгтыл (75 %), тюркаг къорды æвзæгтыл (20 %) æмæ уырыссагау (5 %).

Адæм Нымæц, 2002 аз,
мин ад.[11]
Нымæц, 2010 аз
мин ад.[12][13]
Солиæгтæ 758,4 (29,4 %) 850,01 (29,4 %)
Даргинæгтæ 425,5 (16,5 %) 490,38 (17,0 %)
Хъуымыхъхъæгтæ 365,8 (14,2 %) 431,74 (14,9 %)
Лекъæгтæ 336,7 (13,1 %) 385,24 (13,3 %)
Лакæгтæ 139,7 (5,4 %) 161,28 (5,6 %)
Азербайджайнæгтæ 111,7 (4,3 %) 130,9 (4,5 %)
Табасарайнæгтæ 110,2 (4,3 %) 118,9 (4,1 %)
Уырыссæгтæ 120,9 (4,7 %) 104,02 (3,6 %)
Цæцæйнæгтæ (аккæйæгтæ[14]) 87,9 (3,4 %) 93,7 (3,2 %)
Ногъæйæгтæ 36,2 (1,4 %) 40,4 (1,4 %)
Агъулæгтæ 23,3 (0,9 %) 28,1 (1 %)
Рутулæгтæ 24,3 (0,9 %) 27,8 (1 %)
Цахурæгтæ 8,2 9,8
Сомихæгтæ 5,7 5,0
Тæтæйрæгтæ 4,7 3,7
Дзуттæгтæ 1,5 1,7
Украинæгтæ 2,9 1,5
Татæгтæ 1,1 0,5

Солыйæгты скондмæ нымайынц андо-цезаг адæмты дæр[15] æмæ арчинæгтæ.

XX æнусы 20-æм азты агъоммæ Дагъистаны хохы цæрджыты егъау хай хуыдтой лекъ, быдыры цæрæг хъумыхъхъæгты та — Кавказы тæтæр[16][17].

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты агъоммæ Дагъистаны цæрджытæ се ’хсæн ныхас кодтой тюркагау (хъумыхъхъагау цæгаты æмæ азербайджайнагау хуссары), рæстæг куы цыдис, æхсæнадæмон æвзаг сси уырыссаг æвзаг, куыд бæстæйы æндæр регионты.

ДинИвын

 
Джума-мæзджыт Махачкалайы
 
Рæстуырнæг дины аргъуан Махачкалайы

Дагъистаны цæрынц Уæрæсейы пысылмæттæй сæ фылдæр хай. Республикæйы цæрджытæй 96% бæрц пысылмон диныл хаст сты (2,9 млн ад.). Дербентмæ пысылмон дин æрбацыдис VII—VIII æнусы, хохмæ та — фæстæдæр[18].

Чырыстон рæстуырнæг еклезийы Сыгъдæг Синоды уынаффæмæ гæсгæ сарæзтæуы Махачкалайы епархи (2012 азы), рахицæн æй кодтой Владикавказ æмæ Аланийы епархийæ.

ЦæрæнрæттæИвын

Дæс минæй фылдæр адæм кæм цæрынц, ахæм цæрæнрæттæ

Махачкала, Хасавюрт, Дербент, Каспийск, Буйнакск, Избербаш, Хъызлар, Кизилюрт æмæ æндæртæ.

Административон дихкæнынадИвын

Дагъистаны сконды ис 42 районы æмæ дæс сахары зылды[19][20]:

  1. Агъулы район
  2. Акушайы район
  3. Ахвахы район
  4. Ахтыйы район
  5. Бабаюрты район
  6. Бежтайы фадыг
  7. Ботлихы район
  8. Буйнаксчы район
  9. Гергебилы район
  10. Гумбеты район
  11. Гунибы район
  12. Дахадаевы район
  13. Дербенты район
  14. Докузпарайы район
  15. Казбековы район
  16. Кайтаджы район
  17. Карабудахкенты район
  18. Каякенты район
  19. Кизилюрты район
  20. Кулийы район
  21. Кумторкалайы район
  22. Курахы район
  23. Лакаг район
  24. Левашийы район
  25. Магарамкенты район
  26. Новолакскоейы район
  27. Ногъайы район
  28. Рутулы район
  29. Сергокалайы район
  30. Сулейман-Стальскийы район
  31. Табасараны район
  32. Тарумовкæйы район
  33. Тляратæйы район
  34. Унцукулы район
  35. Хасавюрты район
  36. Хивы район
  37. Хунзахъы район
  38. Хъызлары район
  39. Цъумадайы район
  40. Цунтайы район
  41. Чародайы район
  42. Шамилы район

ЭкономикæИвын

Паддзахадон арæзтИвын

Республикæ Дагъистаны Паддзахадон советы сæрдар

2003-æм азы агъоммæ республикæйы сæргълæууæг уыдис йæ Паддзахадон советы сæрдар.

Республикæйы сæргълæууæг

Регионы сæргъы сты Дагъистаны сæргълæууджытæ (раздæр президенттæ), кæцыты нысан кæны Уæрæсейы Федерацийы президент. Сæргълæууджыты номхыгъд:

 
Дагъистаны хицæуады хæдзар

ТранспортИвын

 
Дагъистаны фæндæгты картæ

СпортИвын

Бирæ сты дагъистайнаг спортсменты æнтыстытæ, уæлдайдæр хъæбысæйхæсты[21]. Тынг популярон сси футбол дæр.

ЛитературæИвын

  • Ахмедханов К. Э. Путешествие по Дагестану: Практическое руководство. — Физкультура и спорт, 1988.
  • История Дагестана с древнейших времён до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004.
  • Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале XV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007.
  • Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007.
  • Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010
  • Муртазалиев Р. А. Конспект флоры Дагестана. — Т. 1.

Æддаг æрмæгИвын

ФиппаинæгтæИвын

  1. Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 года и в среднем за 2020 год(уырыс.) Бæрæггонд æрцыд   2021-01-29.
  2. Дзагуырты Тембол. Географийы терминон дзырдуат уырыссаг æмæ ирон æвзæгтыл. Цæгат Ирыстоны АССР-ы паддзахадон рауагъдад — Орджоникидзе, 1941.
  3. Уырыссаг-ирон дзырдуат. Сарæзта йæ Абайты Васо. Дыккаг, срастгонд æмæ баххæстгонд рауагъд. Редактор Исаты М.И, рауагъдад «Советон Энциклопеди». Мæскуы — 1970
  4. Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат : 4 томæй / Гæбæраты Никъалайы иумæйаг редакцийæ ; Уæрæсейы зонæдты академи ; Дзæуджыхъæуы зонадон центр ; Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институт. — М. : Наука, 2007. II-æм том, 217-æм ф.
  5. 5,0 5,1 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — Русские словари, 1998. ISBN 5-89216-029-7
  6. 6,0 6,1 Климат &124; Туризм в Дагестане Бæрæггонд æрцыд   2010-03-24.
  7. Республика Дагестан
  8. Берг Л.С. Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран. — Т. 1.
  9. Глава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.)
  10. Оф. сайт ДГПУ. Языки моего Дагестана
  11. Всероссийская перепись населения 2002 года
  12. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  13. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.
  14. Аккинцы // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. Оценочная численность аккинцев в 93 тыс. в 2010 году в БРЭ совпадает с численностью чеченцев в Дагестане по переписи 2010 года
  15. Samizdat materials. — Ohio State University, Center for Slavic and East European Studies.
  16. ЛЕЗГИНЫ — Большая советская энциклопедия, БСЭ — Энциклопедические словари — Slovar.cc
  17. Т. А. Титова Лезгинская семья на рубеже XIX—XX веков. — Новое знание.
  18. Вучетич Н. «Четыре месяца в Дагестане». «Кавказ», № 72. Тифлис, 1864.
  19. Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 N6 о статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан
  20. Администрации городов и районов
  21. Правительство РД — Спорт



  Дагъистаны сахартæ  
Сæйраг сахар: Махачкала

Буйнакск | Дагъистайнаг Цæхæртæ | Дербент | Избербаш | Каспийск | Кизилюрт | Хасавюрт | Хъызлар | Южно-Сухокумск