Алагир (уæллаг + Ир) у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы сæйраг сахар.

Сахар
Алагир
уырыс. Алагир

Алагиры аргъуан
Алагиры аргъуан

Паддзахад Уæрæсе
Федерацийы субъект Цæгат Ирыстон
Муниципалон район Алагиры район
Координатæтæ 43°02′ ц. у. 44°13′ с. д.HGЯO
Сæргълæууæг Уазиты Хъазыбег
Бындурæвæрд 1850
Сахар кæдæй 1938 азæй
Цæрджытæ 19 737[1] адæймаджы (2020)
Националон сконд ирæттæ, уырыссæгтæ
Сахатон таг UTC+3
Телефонон код +7 86731
Автомобилон код 15
Сайт http://www.alagir.ru/city/ (уырыс.)
Алагир (Уæрæсе)
Red pog.png
Алагир (Цæгат Ирыстон)
Red pog.png
Commons-logo.svg Викикъæбицы медиа

Кæддæр Алагир æрзæткъахджыты посёлок уыди.

ЦæрджытæИвын

Цæрджыты нымæц
1926[2]1939[3]1959[4]1970[5]1976[2]1979[6]1989[7]
420012 64815 16318 16118 00019 00721 132
1992[8]1996[8]1998[8]2000[8]2001[8]2002[9]2003[8]
23 20024 50023 70023 10022 70021 49621 500
2005[8]2006[8]2007[8]2008[8]2009[10]2010[11]2011[12]
20 50020 30019 90019 70019 52820 94920 966
2012[12]2013[12]2014[12]2015[13]2016[14]2017[15]2018[16]
20 70920 57520 39920 27020 21120 13320 043
2019[17]2020[1]
20 01319 737

Цауты хроникæИвын

  • 1781 — æвæрд æрцыд Салыгæрдæны бындур.
  • 1833Уæлладжыргомы фыццаг хатт ссардæуыд æрзæты рæдзæгъдтæ. Се ссарæг — Спиридон Чекалов.
  • 1840 — Чекалов райдыдта æрзæтæй уадзын зды æмæ æвзист.
  • 1843-æм азы 19 мартъийы паддзахы бардзырдмæ гæсгæ бацамындæуыд цæмæй «æфсæдтæ ифтонггонд цæуой хион, уæрæсейаг здыйæ». Йæ разамонæг Картерон кæмæн уыди, уыцы экспедицийы рапорты загъдæуыд: «æрзæты рæдзæгъдтæ кæм ис, уыдонæй тæккæ æууæнкагдæр у Уæлладжыргомы садойнаг гол».
  • 1848 — фыццаг хатт хуызист æрцыд, суинаг заводæн цы зæххытæ нысангонд уыди, уыдон.
  • 1849 — кънйаз Михаил Воронцов афæлгæста фидæны зды-цинчы заводы бынат.
  • 1850-æм азы 17 февралы Императоры бардзырдмæ гæсгæ М.С. Воронцовæн баргонд æрцыд Ирыстоны йæ ном «Алагиры зды-цинчы завод», кæмæн уыдзæн, ахæм завод саразын. Заводы сæргълæууæгæй снысан чынди А.Б. Иваницкий.
  • 1850 — хæххон инженер А.Б. Иваницкий æрæвæрдта Алагиры райдайæн училищейы бындур. Ахуырдонæн балæвар кодта, хицау кæмæн уыди, уыцы фондз дæсæтины. Уыцы зæххы фадыгыл сарæзтæуыд дыргъдон.
  • 1853-æм азы 18 майы кæронмæ сæххæстæуыд Алагиры заводы арæзтад æмæ кадджын уавæры байгом чынди.
  • 1853-æм азы 21 майы самал чынди, йæ уæз 26,5 джиранкайы кæмæн уыдис, сыгъдæг æвзисты ахæм къæртт. Хæххон инженер Иваницкий кадджын уавæры фыццаг æмтад лæварæн бахаста М.С. Воронцовæн. Уый та йæ æвзисты къæрт арвыста Никъала Фыццагæн. Императоры барамындмæ гæсгæ æвзистæй, Исаакийы аргъуанæн æмæ Бетъырбухы уæды заман кæй арæзтой скодтой донгæрзтæ æмæ сыл ныффыстой: «Изготовлено из первого серебра, выплавленного на Алагирском заводе 21 мая 1853 г.».
  • 1853-æм азы 22 октябры байгом чынди Хуыцауы Уæлæрвтæм систы (Вознесения Господня) Алагиры аргъуан.
  • 1863-æм азы, йæ ном Алагир кæмæн уыди уыцы сых (уырыс. слобода) сси хъæу.
  • 1880-æм азы академик Всеволод Миллер уыди Алагиры сауджын Гатуты Алексеймæ уазæгуаты.
  • 1880-æм азы январы Алагиры байгом чынди фыццаг скъола.
  • 18881889 азты Хетæгкаты Къоста скодта Алагиры аргъуаны къулнывтæ.
  • 1897-æм азы æхгæд æрцыд Алагиры завод.
  • 1905-æм азы уыди Алагиры зæхкусджыты революцион змæстытæ.
  • 1915-æм азы майы Сæлыгæрдыны зæхкусджытæ бацахстой акционерон æхсæнад «Алагир»-ы зæххытæ.
  • 1920-æм азы сентябры Алагиры сарæзтæуыд фыццаг театралон труппæ.
  • 1921-æм азы Алагиры байгом чынди хъæууонхæдзарадон техникум.
  • 1922-æм азы байгом чынди фыццаг чиныгдон.
  • 1923-æм азы майы кæронмæ ахæццæ ис Алагир—Даргъкъохы æфсæнвæндаг.
  • 1928-æм азы райдыдта кусын хæдзарыдзаумайы (мебелы) фабрикæ.
  • 1932-æм азы Алагиры сарæзтæуыд фыццаг машинæ-тракторон станцæ (МТС), йæ сæргъы Цъыдаты А., афтæмæй.
  • 1933-æм азы сæвæрдæуыд типографийы бындур.
  • 1934-æм азы скуыста Алагиры фыццæгæм хъæдфадæн завод.
  • 1936-æм азы йæ фыццаг продукци рауагъта Алагиры агуыригæнæн завод.
  • 1938-æм азы 28 августы УСФСР-йы Сæйраг Советы Президиумы бардзырдмæ гæсгæ Салыгæрдæн, Хърупс æмæ Алагиры хъæуæй арæзт æрцыд сахар Алагир (Цæгат Ирыстоны Алагиры районы центр).[18]
  • 1942-æм азы ноябрæй декабры онг Алагир уыди немыцæгтæй окупацигонд.
  • 1958-æм азы зæронд дзулфыцæн цехы бындурыл сарæзтæуыд дзулфыцæн завод.
  • 1958-æм азы Алагиры футболон командæ «Спартак» рамбылдта республикæйы Хъалац (уырыс. кубок).
  • 1959-æм азы МТС-ы бындурыл сарæзтæуыд «Алагиры радиотехникон завод».
  • 1967 аз у Алагиры цæрмын пуртийы историйы райдиан.
  • 1969-æм азы æрæвæрдæуыд Алагиры сахары æхсыры завод бындур.
  • 1983-æм азы сарæзтæуыд Алагиры районы æвзонг техникты станцæ.
  • 1985-æм азы Алагиры кæфтыты къорд «Фат»-æн лæвæрд æрцыд адæмон ансамблы ном.
  • 1990-æм азы Уæрæсейы культурæйы министрады коллегийы Уынаффæмæ гæсгæ Алагир хаст æрцыд историон сахарты категоримæ.
  • 2000-æм азы 7 октябры байгом чынди районы музейон-равдыстыты комплекс.
  • 2000-æм азы Алагиры байгом чынди спортивон комплекс.
  • 2003-æм азы райдыдта кусын концерн «ЛУКОЙЛ»-ы нефтыбазæ.
  • 2004-æм азы майы байгом чынди Уæрæсейы федерацийы Пенсион фонды Алагиры хайад.
  • 2004-æм азы июны байгом чынди сахармæ бацæуæны цур парк.
  • 2004-æм азы 13 ноябры Алагиры уыди Уæрæсейы турнир уырыссаг шашкæтæй.
 
Алагиры пълан-схемæ

Алагиры гимнИвын

Цæгæраты Максим æмæ Гигойы ныхæстæ
Уæллаг Ир, нæ фыдæлты авдæн,
Дæ бонтæ дыл фарнæй цæуæнт.
Дæ уарзон сыгъдæгзæрдæ адæм
Хæларæй мыггагмæ цæрæнт.


Дæ уæлдæф — æвдадзы хос рагæй,
Дæ дыргътæ — æлутон, хæрзад.
Дæумæ тындзæм алкæд фæндагæй,
Дæуæй хæрæм алкæддæр ард.


Лæгдзинадæй хайджын дæ фырттæ,
Намыс æрхастой дæуæн.
Уæллаг Ир — нæ фыдæлты авдæн,
Фæрнæй дыл дæ бонтæ цæуæнт.


Уæларвæй дæм хурзæрин худы,
Æрттивыс йæ тынтæм ды дæр.
Уæллаг Ир, тæхуды, тæхуды,
Дæ зæххыл æнусмæ фæцæр.


Дæ кады ном рагон у, рагон,
Зарæг дæуыл у ныр дæр.
У кадæджы аккаг дæ абон,
Дæ фидæн та ноджы хуыздæр.


Дæ уарзон сыгьдæгзæрдæ адæм
Иумæ хæларæй цæрæнт.
Уæллаг Ир — нæ фыдæлты авдæн,
Фæрнæй дыл дæ бонтæ цæуæнт!

Алагиры сыхтæИвын

  • Уанцълиджын[19] кæнæ Обауы сых[19]

КартæИвын

  • (уырыс.) Картæйы сыф K-38-29 Алагир. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1984-æм азы. Рауагъд 1988-æм азы.

ФиппаинæгтæИвын

  1. 1,0 1,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года(уырыс.) Бæрæггонд æрцыд   2020-04-24.
  2. 2,0 2,1 Население Северной Осетии Бæрæггонд æрцыд   2016-04-10.
  3. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам Бæрæггонд æрцыд   2013-11-30.
  4. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу(уырыс.) Демоскоп Weekly. Бæрæггонд æрцыд   2013-09-25.
  5. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.(уырыс.) Демоскоп Weekly. Бæрæггонд æрцыд   2013-09-25.
  6. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.(уырыс.) Демоскоп Weekly. Бæрæггонд æрцыд   2013-09-25.
  7. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 8,9 Народная энциклопедия «Мой город». Алагир
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более
  10. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года Бæрæггонд æрцыд   2014-01-02.
  11. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Оценка численности населения муниципальных образований Республики Северная Осетия-Алания на 1 января 2011-2015 годов Бæрæггонд æрцыд   2015-05-04.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года Бæрæггонд æрцыд   2015-08-06.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  15. 2017-æм азы 1 январы Уæрæсейы Федерацийы цæрджыты нымæц Бæрæггонд æрцыд   2017-07-31.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года(уырыс.) Бæрæггонд æрцыд   2018-07-25.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года(уырыс.) Бæрæггонд æрцыд   2019-07-31.
  18. Хозиты Федыр. Уæлладжыры комыл — Туалтæм. Дзæуджыхъæу: Ир, 1999
  19. 19,0 19,1 Цагаева А. Дз. Топонимия Северной Осетии — Владикавказ: Ир, 2010 — с. 623

ÆрвитæнтæИвын



  Цæгат Ирыстоны сахартæ  
Сæйраг сахар: Дзæуджыхъæу

Алагир | Æрыдон | Беслæн | Дигорæ | Мæздæг