Фарнаваз I (гуырдз. ფარნავაზ I [pʰɑrnɑvɑz]) уыдис Иберийы, нырыккон Гуырдзыстоны зæххыл цы рагон паддзахад уыдис, уыйы паддзах. «Картлис Цховреба»-мæ гæсгæ уый уыдис Картли, гуырдзиаг æстæузаманы паддзахады, фыццаг хицæуиуæггæнæг æмæ Фарнавазидты маггаджы бындуравæрæг. Æндæр æстæузаманы хроникæтæ, се ’хсæн "Гуырдзыстоны дзуарттæ æфтауæн" (?), хонынц æй дыккаг Гуырдзыстоны монархæй. Æстæузаманы равзæрæнтæ йæ хицауиуæггæнинæджы рæстæг бынат кæнынц 3-æм æнусы нæ эрæйы æгъоммæ: Вахушти Багратионимæ гæсгæ уый 302-207 азтæ уыдысты, Кирилл Тумановмæ гæсгæ 299-234 æмæ Павле Ингорохъвамæ гæсгæ 284-219.[1] Фарнаваз йæ бæстæйы хицау кæй сси æмæ йæ паддзахад кæй рапарахат кодта, уый æргом баст уыдис, Стыр Александр Ахеменидты империйыл цы уæлæхизтæ кодта, уыдонимæ.[2][3] Фарнаваз хицауиуæг кодта Селевкидты империйы дæлбарæй.[4]

Иберийы паддзах Фарнаваз. Барельеф

ЦардафыстПравить

Картлис Цхоребæмæ гæсгæ Фарнавазы фыдæл уыдис Уплос, Картлосы фырты Мцхетосы фырт, чи, йæхæдæг, уыдис зынгдгонд æмæ тыхджын аст æфсымæртæй сæ иу, адонæн та сæ фыдæл уыдис Таргамос, йæ фыд Тарси, йæ фыды фыд Яфет, Библийы Нойы фырт. Гуырдзиæгтæй фыст равзæрæнтæ чи не сты, ахæмты йæ кой ничи кæны, æмæ уый тыххæй нæй гæнæн сбæлвырд кæнын, æцæгæй фыццаг гуырдзиаг паддзах кæй уыди, уый. Йæ кой баст у тæурæгъон миниуджытимæ, æмæ уый тыххæй гæнæн ис, æцæг адæймаджы æмæ йæ цауты рох кæнын куы байдыдтой, уæд Фарнаваз тæурæгъдарон фигурæ сси, æмæ гуырдзиаг азгайфыстыты фæзынд куыд дæнцон разчырыстон паддзах.[5]

800-æм азты фыст азгайфыст Паддзæхты Цард-мæ гæсгæ Фарнаваз уыдис кадджын мыггаджы уæнг, йæ мыггагæн та сæ фыдæл Картлос уыди, Картлийы мификон этнарх. Йæ фыды æфсымæр уыдис мамасахлиси (мыггаджы хистæр), Цхетайы алыварс чи цардысты, уыцы гуырдзиаг знæмтæн.[6] Фарнавазы мад уыдис Исфаханæй рацæугæ персиаг сылгоймаг,[7] Гуырдзыстоны паддзахы фырт Теймураз æмæ Гуырдзыстоны Патриарх Антон I йыл фыстой, III-æм Дарийы чызг кæй уыди, уый. Фарнавазы æппæт истори фыст уыдис чырыстон автортæй, фæлæ уæддæр ирайнаг-хуызæн миниуджытæй æмæ мистикон аллюзитæй йедзаг у: уый æвдисы, археологтæ кæй сбæлвырд кодтой, уыцы фидар бастдзинæдтæ рагон Гуырдзыстон æмæ Ираны æхсæн. Йæ ном Фарнаваз йæхæдæг у ахæм бастдзинады æвдисæн, йæ уидæг par- ист у рагон ирайнаг термин Фарнæй, ирон адæмæн дæр кæцы ис, уымæй, кæцы, рагон персиæгты уырнондзинадтæм гæсгæ, уыдис алы паддзахæн йæ ахсджиаг миниуæг..[8] Мыггагон ном Парнавазиани ссардæуыд рагон сомихаг азгайфыстыты дæр цалдæр формæты — Пъарнауазеан (Faustus of Byzantium, 5-æм æнус) æмæ Пъаразеан (Сомихы истори 14, 5-æм æнусы райдиан) — уый æвдисы, Фарнаваз кæй хуыйдтой, ахæм паддзах фæсæрайнæгтæй дæр гуырдзиаг династийы бындуравæрæгыл нымады уыд. Уыййеддæмæ Фарнавазы кой цæуы Армазийы билингвæйыл.[9][10]

Аивадон базылды æппæтæй фылдæр чи баппæрстауыд, ахæм уæвгæйæ, уыцы сюжет Фарнавазы цард йæ райгуырдæй йæ тæккæ баныгæдмæ-иу афыссы.[11] Aged 3,[12][13] Æртæ азы йыд куы цыд, чысыл Фарнавазæн йæ мыггаг быныскъуыд фæци, æмæ сæ бынтæ йæхимæ райста Азон, Стыр Александр йæ Ибериаг кампанийы даргъы паддзахæй кæй сфидар кодта, уый. Александры ныббырст Иберимæ сæ зæрдæтыл бадæрдтой æрмæст гуырдзиаг историктæ нæ, фæлæ Хистæр Плиний æмæ Гай Юлий Солинус дæр, æмæ, куыд æнхъæлынц, уый у цыдæр македойнаг экспедици Иберийыл мысæн. Уыцы экспедицийы кой Страбон дæр кæны: æрвыстæуыд 323-æм азы нæ эрæйы æгъоммæ æмæ баст уыди сыгъзæрины къахæн бынæтты агуырдимæ.

Фарнаваз хъомыл кодта æнæ фыдæй, фæлæ федта цыдæр алæмæттаг фын, кæцыйы мидæг йæм æрцыд Хуры уд. Йæ фын йæ баууæндын кодта "йæ цард уæздан хъуыддагтæн снывонд кæнын". Уый фæстæ цуанмæ цæуы. Цуаны даргъ, сагы куы аййæфта, æввипайды ссардта стыр хæзнатæ лæгæты мидæг.[14] Фарнаваз уыцы хæзна йæхимæ райста, æмæ уый руаджы райдыдта Азоны ныхмæ стыр æфсад æмбырд кæнын. Ууыл йын æххуыс кæны чидæр Колхаг Куджи, кæцы, фæстæджы, Фарнавазы хойы ракуырдта.[15] Растæг æфсадимæ сæхи баиу кодтой иу мин хæстоны Азоны æфсадæй; хроникæйы автор сæ схуыдта «Роман æфсаддонтæ», æмæ зæгъта, Фарнаваз сæ йæ уæлæхизы фæстæ азнауртæй кæй схуыдта, Азоны номыл фæстæ (æниу, уый мæнг этимологи у).

Фарнавазы историйы æппæт миниуджытæ — æнæфыд лæппу, кæцыйы бамбæхстой æмæ схъомыл кодтой дард хæхты мидæг, йæ рохгонд уæздан мыггаг, йæ фынтæ, йæ фембæлд Хуры удимæ, йæ цуан, хæзна лæгæты куыд ссардта æмæ афтæ дарддæр — ииуылдæр баст сты Ираны бындуравæрæг паддзахтыл таурæгътимæ, Стыр Кир æмæ Ардашир I-имæ, зæгъгæ.[16] Фарнаваз йæхи паддзах куыд скодта, уый, æвæццæгæн, баст у даррдæры Сасанидтимæ баст сюжетимæ, фыццаг Сасанидаг шахиншахтæ сæхи куыд паддзах кодтой, уыимæ.[17]

ХицауиуæгПравить

 
The kingdom's borders per the Georgian royal annals.

Тохы дæргъы Азон бæсæттæуыд æмæ амарди, æмæ Фарнаваз сси Картлийы паддзах, 27-аздзыд уæвгæйæ. Хроникæ куыд дзуры, афтæмæй Селевкидты, эллинаг династи, Алыксандры фæстæ Скæсæны чи хицауиуæг кодта, уыдоны дæлбæр суæвын сразы и — гуырдзиаг хроникæтæ адоны Антиохы номæй хоны.[5]

  ფარნავაზ წარავლინნა მოციქულნი წინაშე მეფისა ანტიოქოს ასურასტანისა, და წარსცა ძღუენი დიდ-ძალი. და აღუთქუა მას მსახურება, და ითხოვა მისგან შეწევნა ბერძენთა ზედა. ხოლო ანტიოქოს შეიწყნარა ძღუენი მისი, და უწოდა შვილად თჳსად, და წარმოსცა გჳრგჳნი.

«Фарнаваз йæ минæвæртты рарвыста Ассирийы паддзах Антиохмæ, æмæ стыр лæвæртæ йын радта. Æмæ ныхас радта, уымæн кæй лæггад кæндзæни, æмæ йæ бафæрста, бердзенæгты ныхмæ йын цæмæй баххуыс кæна. Æмæ Антиохус йæ лæвæртæ райста, æмæ йæ йæ фырт схуыдта, æмæ паддзахы худ ын радта».

 

[18]

Хроникæ ноджы дæр зæгъы, Фарнаваз «ирайнаг» модельмæ гæсгæ хицауиуæг кæй кодта.

  ესრეთ განაწესა ესე ყოველი ფარნავაზ მიმსგავსებულად სამეფოსა სპარსთასა.

«Æмæ Фарнаваз уым алцыдæр сарæзта персиæгты паддзахады хуызæн».

 

[19][20]

Фарнаваз сарæзта æфсаддон-административон организаци, кæцыйы бындуры уыдис регионалон хицаиуæггæнджыты хыз, кæцыты ном уыдис ерыстаутæ. Ерыстаутæ паддзахæй истой миниуджытæ: скипетр, къударæн, рон æмæ хæцæнгарз. Иберийы мидæг авд ерыстауы уыд, Колхийы, Къахеты, Хунанийы (нырыккон Азербайджаны зæххыл), Самшвилдейы (Дæллаг Картли), Цундайы (æд Джавахети, Кола æмæ Ардахан), Ордзхейы æмæ Кларджетийы. Паддзахады уыдис иу спаспет (спабод — æфсады хицау), кæцы комкоммæ паддзахæн лæггад кодта. Ерыстаутæ къопи кодтой ахеменидаг сатрапиты æмæ селевкидаг стратегты аспекттæ. Гуырдзиаг хроникæтæ чи фыстой, уыцы историкты сæйраг нысан уыдис адæмы баууæндын, Картлийы политикон структурæ сæ фыццаг паддзахæй кæ арæзтæуыд рагзаманы, Стыр Алыксандры хæстыты рæстæджы, стæй Ахеменидты административон системæйы фæдыл кæй арæзтæуыд, æмæ æнæ ивддзинадтæй кæй баззад элленаг, парфиаг æмæ сасанидты рæстæджы.

Фарнавазы паддзахады цы иерархикон структурæ уыд, уый ахæм уыди: паддзах, паддзахадон æфсады спаспет (æфсады хицау), ерыстаутæ, паддзахадон фидæрты гарнизонты æстауккаг æфсады хицаутæ (атасиставис цихаставис), уæздан мыггæгты кæстæр фырттæ чи уыдысты, ахæм кæстæр хицаутæ (асиставис); стæй сыхæг бæстæтæй æххуырст хæстонтæ æмæ æппæт паддзахадæй профессионалон хæстонтæ.

Æргом у, Фарнаваз æппæт Ибери саерыстауадты хсæн кæй ныддих кодта, уымæн уыдис сæйраджыдæр хæстон нысæн — йæ адæм паддзахады хъæхъхъæныны фæдыл сорганизаци кæнын. Уыцы рæстæджы Иберийы адæмы бæрц уыдис 600 мин адæммæ æввæхс, æмæ сæ бон уыдаид 100 мин адæмы бæрц æфсад сæмбырд кæнын. Страбомæ гæсгæ, Иберийы æфсад уыдис 70-80 мин бæрц, афтæмæй алцы саерыстауады къухы уыди 10 мин æфсаддоны. [21]

Кæд гуырдзиаг æмæ классикон æвдисæнадтæ Карти æмæ Селевкидты хсæн цы бастдзинадтæ уыд, уый бæлвырд-хуызæнæй æвдисынц, уæд Фарнаваз цы саерыстауадты системæ сарæзта, уый нырыккон иртæсджытæм гæсгæ æцæг хабар нæу, фæлæ æстæузаманы Гуырдзыстоны цы феодалон системæ уыд, уый срагон кæныны фæлвæрæн у.[22]

Фарнаваз Гуырдзыстоны цалдæр зындгонд агъуыстытæ самадта: идол Армази æмæ æмхуызæн ном кæмæн ис, ахæм фидар.[22]

Йæ хицауиуæджы дæргъы Фарнаваз цæдисы уыд алыхуызæн Цæгат Кавказы адæмтимæ. Æрæх сæ хуыдта алыхуызæн знæгты ныхмæ хæстмæ. Цæмæй дурдзуктимæ цæдис сфидар кæна, уый фæдыл дурдзукаг сылгоймаджы ракуырдта.[23] Афтæмæй дæр йæ хойы смой кодта цыдæр сæрмæттаг фæтæгыл.[24]

«Картлис Цховреба» афтæ дзуры, цыма Фарнаваз уыдис, гуырдзиаг абетæ чи сарæзта, уыцы адæймаг, æмæ гуырдзиаг æвзагæй йæ паддзахады официалон æвзаг сарæзта:[25]

  და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი. ამან განავრცო ენა ქართული, და არ-ღა-რა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა. და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული. და მოკუდა ფარნავაზ, და დაფლეს წინაშე არმაზისა კერპისა.

«Æмæ афтæ Фарнаваз уыдис фыццаг паддзах Картлосы адæмæй. Рапарахат кодта гуырдзиаг æвзаг, æмæ гуырдзиаг æвзаджы йеддæмæ Картлийы зæххыл æндæр æвзаг нæ уыди. Сфæлдыста гуырдзиаг абетæ. Æмæ амардис Фарнаваз, æмæ баныгæдтой йæ Армазийы размæ»

 

Хроникæмæ гæсгæ Фарнаваз хицаиуæг кодта 65 азы дæргъы.[5][26]

  ამან ფარნავაზ მოზღუდა ქალაქი მცხეთა მტკიცედ, და ყოველნი ქალაქნი და ციხენი ქართლისანი, მოოჴრებულნი ალექსანდრესგან, ამან აღაშენნა. და ვერ-ღა-რა იძიეს შური ბერძენთა მის ზედა, რამეთუ უცალო იყვნეს ბერძენნი ბრძოლისაგან ჰრომთასა.

«Фарнаваз æрбайста Цхетайы сахар æмæ Картлийы æппæт сахартæ æмæ галуантæ, Алыскандр кæй скуынæг кодта, уыдоны, æмæ сæ рацаразта. Æмæ бердзенæгтæн сæ бон нæ уыди уымæй сæ маст райсын, уымæн æмæ нал цын уыдис хæстонтæ, уымæн æмæ иууылдæр Ромы хæцыдысты».[27]

 

Йæ мæлæты фæстæ баныгæдтой йæ йæ идол Армазийы размæ æмæ кувын æм райдыдтой. Йæ фырт Саурмаг ног паддзах сси.[28][29][30]

Фарнавазы баныгæды бынат ныры онг ничи ссардта. Фæстæг Гуырдзыйы паддзах, йæ баныгæды бынатмæ-иу чи цыд æмæ йын дзы чи цыт лæвæрдта, уыдис паддзах Мириан III.[31]

ФæстагПравить

Багратионты мыккаг афтæ хъæр кодта, цыма Фарнаваз сæ фыдæл у.[32] Гуырдзиаг паддзæхтæ хъæр кодтой, сæ хицауиуæджы бар комкоммæ Фарнавазæй кæй цæуы, æмæ Гуырдзыстоны паддзахад Иберийы паддзахадæн комкоммæ йæ фæдон кæй у.[33]

Тбилисы ис Фарнавазы номыл уынг, авеню, æмæ Фарнавазы цырт.Уый йеддæмæ ис дзы Фарнавазы номыл уынгтæ Батуми, Кутаиси, Хашури, Гур, Гурджаани, Сачкере, Зестапори æмæ æндæр сахарты. Бирæ скъолатæ æмæ æндæр агъуыстытæ дæр дарынц йæ ном.[34]

ФиппаинæгтæПравить

  1. Rapp, p. 274.
  2. Rapp (2014), p. 203
  3. Rayfield (2013), p. 23
  4. Rayfield (2013), pp. 22-23
  5. 5,0 5,1 5,2 Rapp, p. 276.
  6. Georgian royal annals, page of edition 20, line of edition 17-18-19
  7. Rapp (2014), p. 205-239
  8. Rapp, pp. 275-276.
  9. Gamkrelidze, p. 122
  10. Rapp (2014), p. 216
  11. Rayfield, p. 60.
  12. Toumanoff, p. 8
  13. Rapp (2014), p. 205
  14. Rayfield, p. 61; Rapp, p. 276.
  15. Georgian royal annals, page of edition 24, line of edition 3
  16. Rapp (2014), p. 208
  17. Rapp (2014), p. 209
  18. Georgian royal annals, page of edition 23, line of edition 12-13-14-15
  19. Georgian royal annals, page of edition 25, line of edition 4
  20. Rapp (2014), p. 211
  21. Henri J. M. Claessen, Peter Skalnik, The Early State, p. 263
  22. 22,0 22,1 Rapp, p. 277.
  23. Georgian royal annals, page of edition 25, line of edition 5
  24. Georgian royal annals, page of edition 24, line of edition 2
  25. Georgian royal annals, page of edition 26, line of edition 8-9-10
  26. Georgian royal annals, page of edition 25, line of edition 14
  27. Georgian royal annals, page of edition 25, line of edition 6-7-8-9
  28. Rapp, p. 280.
  29. Georgian royal annals, page of edition 26, line of edition 13
  30. Rayfield (2013), p. 24
  31. Georgian royal annals, page of edition 65, line of edition 19
  32. Salia, p. 129
  33. Salia, pp. 130-133
  34. Statistics Public Service Hall

БиблиографиПравить

  • Rapp, Stephen H. (2003) Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5.
  • Rapp, Stephen H. (2014) The Sasanian World through Georgian Eyes: Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature Ashgate Publishing
  • Georgian royal annals, Life of Pharnavaz: The first Georgian king of Kartli, Part IV. TITUS (Online Version).
  • Rayfield, Donald (2000) The Literature of Georgia: A History. Routledge, ISBN 0-7007-1163-5.
  • Rayfield, Donald (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
  • Suny, Ronald Grigor (1994) The Making of the Georgian Nation (2nd edition). Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3.
  • Cyril Toumanoff (1963) Studies in Christian Caucasian History. Georgetown University Press.
  • Kalistrat Salia (1980) Histoire de la nation géorgienne
  • Gamkrelidze, Gela (2012) Researches in Iberia-Colchology, David Braund ed.