Цæгат Ирыстон, дыгур. Цæгат Иристон (официалон ном Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани; уырыссагау Республика Северная Осетия — Алания) у Уæрæсейы республикæ, Кæсæг-Балхъар, Цæцæн, Мæхъхъæл æмæ Стъараполы крайы ’хсæн. Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар у Дзæуджыхъæу.

Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани
Республика Северная Осетия — Алания
Цæгат Ирыстоны тырыса Цæгат Ирыстоны герб
Цæгат Ирыстоны тырыса Цæгат Ирыстоны герб

Цæгат Ирыстон — Алани Уæрæсейы картæйыл

Сæйраг сахар Дзæуджыхъæу
Фæзуат

- Æдæппæт

80-æм

7 987 км²

Цæрджытæ

- Æдæппæт
- Æнгомад

65-æм

693 098[1] (2021)
87,86 ад./км²

Федералон зылд Цæгат Кавказ
Экономикон район Цæгат кавказаг
Паддзахадон æвзаг уырыссаг, ирон
Сæргълæууæг Сергей Меняйло
Хицауады сæрдар Тускъаты Таймураз
Парламенты сæрдар Алексей Мачнев
Гимн Цæгат Ирыстоны гимн
Автомобилон код 15
Сахатон таг MSK (UTC+3)
Alania 10 12.png
Ossetian tribes.png

Республикæйы Сæргълæууæджы хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг у Сергей Меняйло.

ЭтимологиПравить

Ирыстоны ном арæзт у Ирон адæмы æмбырдгæнæн ном æмæ фæсæфтуан -стон-æй, æмæ нысан кæны Иры бæстæ, ома ирон адæмы бæстæ. Ир-æн арынц цалдæр равзæрæны. Бирæ иртасджытæ дзурынц æмæ Ир рацыдис рагон ирайнаг arya æмæ aryana-йæ.[2][3][4] Фæлæ Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ кавказаг субстратæй ист у[5]. -стон та у бæстæамонæн фæстæфтуан, æмæ цæуы рагон индоевропæйаг уидаг *stā--йæ, кæцы нысан кодта «лæууын».

ИсториПравить

Цалдæр хатты ирон адæм хæцыдысты уæрæсейаг æфсадимæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны XIX æнусы фыццаг хай. Уæддæр официалон уæрæсейаг историографимæ гæсгæ бирæтæ нымайынц, Ирыстон Уæрæсейы скондмæ кæй бацыдис барвæндæй. Владикавказ (иронау Дзæуджыхъæу) уыдис фыццаг Уæрæсейы фидарты ’хсæн Цæгат Кавказы.

1921-æм азы Ирыстон сси Хохы Советон Социалистон Республикæйы хай. 1936-æм азы Цæгат Ирыстон сси Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ (ЦИ АССР).

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты афон Цæгат Ирыстоны фылдæр хай уыдис оккупацийы. Фашисттæ пырхгонд æрцыдысты Дзæуджыхъæумæ хæстæг.

ГеографиПравить

Административон дихПравить

Республикæйы ис 8 районы.

Район Административон центр Цæрджыты нымæц Фæзуат, мин км²
Алагиры район сахар Алагир 36 420[6] 2,01
Æрæфы район хъæу Цыкола 15 007[6] 1,37
Æрыдоны район сахар Æрыдон 31 825[6] 0,36
Горæтгæроны район хъæу Октябрыхъæу 101 655[6] 1,46
Дыгуры район сахар Дигорæ 18 341[6] 0,64
Кировы район хъæу Елхот 27 377[6] 0,36
Мæздæджы район сахар Мæздæг 87 718[6] 1,08
Рахизфарсы район сахар Беслæн 57 388[6] 0,38

Цæгат Ирыстоны цæрæнуæттæПравить

Цæгат Ирыстоны ис 6 сахары, 7 посёлочы, 94 хъæууон администрацийы, 209 хъæуы (уыдонæй 26 æдзæрæгтæ).

Æдæппæт цæрджыты нымæц у 710 275 адæймаджы, уыдонæй 464 875 цæрынц сахарты.

Фондз мин адæймагæй фылдæр кæм цæрынц, ахæм цæрæнуæттæ
2013-æм азы уавæрмæ гæсгæ
Дзæуджыхъæу 308,3 (2013) Октябрыхъæу 10,2 (2013)
Мæздæг 39,2 (2013) Михайловскæй 9,2 (2010)
Беслæн 37,0 (2013) Черменыхъæу 8,5 (2013)
Алагир 20,6 (2013) Æрхонкæ 8,3 (2013)
Æрыдон 19,1 (2013) Джызæл 7,9 (2013)
Заводы посёлок 16,7 (2013) Камбилеевскæй 7,2 (2013)
Елхот 12,6 (2013) Цыкола 6,9 (2013)
Сунжæ 11,8 (2013) Змейкæ 6,8 (2013)
Ногир 11,7 (2013) Майскæй 6,9 (2013)
Хъызлар 11,1 (2013) Павлодольскæй 5,4 (2010)
Дигорæ 10,5 (2013) Луковскæй 5,3 (2013)

ЦæрджытæПравить

АхуырадПравить

Национ ахуырадПравить

Ирыстоны ахуырады истори ног заманты райдыдта Мæздæджы ирон скъолайæ. Уыцы скъола байгом императоры барамындмæ гæсгæ 1764 азы 21 сентябры æмæ фæкуыста XVII æнусы 90-æм азты онг. Ирон скъолайы байгомыл ныхас райдыдта, Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæныны тыххæй тæрхæттæ куы цыди, уæд — 1749–1752 азты Бетъырбухы. Ирон сабиты ахуырыл бафтауын фæлвæрдтой Ирыстоны дины хъуыддæгтæгæнæг къамисы уæнгтæ, Мæздæджы скъола байгом кæныны размæ дæр[7].

Литературæйы æвдисæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Мæздæджы скъола ирон адæмы культурон царды сахадыдта куыд ахсджиаг фæрæз национ рухсад рæзыны æмæ национ фыссынады равзæрды хъуыддæгты. Мæздæджы скъолайы ахуыр ирон æвзагыл кæй цыд, уый фæахъаз ирон абетæ саразынæн. Мæздæджы епископ Гай æмæ сауджын Павел Генцауров (Хъесаты) сарæзтой ирон фыссынады системæ аргъуанты славяйнаг графикæйы бындурыл. Фыццаг ирон чиныг — цыбыр катехизис — джиппы уагъд æрцыди 1798 азы.

Кæс сæрмагонд статья Ирон национ ахуырад.

Кæс ноджыПравить

ГалерейПравить

ФиппаинæгтæПравить

  1. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 года и в среднем за 2020 год(уырыс.) Бæрæггонд æрцыд   2021-03-19.
  2. Agustí Alemany. Sources on the Alans: A Critical Compilation. Brill Academic Publishers, 2000 ISBN 90-04-11442-4 (англ.)
  3. В. Ф. Миллер. Осетинские этюды (уырыс.)
  4. Камболов Т. Т. Осетинские субэтнонимы // Очерк истории осетинского языка (уырыс.)
  5. «Очевидно, что ir к arya- никакого отношения не имеет, и для него надо искать другое объяснение <...> Поскольку другие осетинские племенные названия — digor, twal — связаны с кавказской этнонимикой, естественно обратиться туда и для объяснения термина ir» [В. И. Абаев. ИЭСОЯ, Т. I. С. 545-546].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года(уырыс.) Бæрæггонд æрцыд   2020-04-24.
  7. Бзарты Руслан. Цæгат Ирыстоны национ ахуырады фæндаг. // «Мах дуг», 1999, №№7–8



  Цæгат Ирыстоны сахартæ  
Сæйраг сахар: Дзæуджыхъæу

Алагир | Æрыдон | Беслæн | Дигорæ | Мæздæг